اخیرا چند تشکل لبنی افزایش شیر خام به میزان ۱۷درصد را به دولت پیشنهاد داده بودند، اما این مسئله با مخالفت همراه شد و حتی معاون اول رئیس‌جمهور نیز به آن ورود کرد.
به گزارش روز نو نکته جالب اینجاست که در حال حاضر تقاضا برای لبنیات بیشتر محدود به خرید از طریق کالابرگ شده است و اگر روند گران‌سازی همچنان ادامه داشته باشد قطعا میزان تقاضا افت بیشتری خواهد کرد.
علی احسان ظفری، رئیس اتحادیه تعاونی‌های فرآورده‌های لبنی، درباره وضعیت صنعت لبنیات کشور و دلایل پیشنهاد افزایش قیمت شیر توسط برخی تشکل‌ها گفت: «برخی شرکت‌ها با ادعای تأثیر واردات نهاده‌ها بر قیمت تمام‌شده تولید خواهان افزایش قیمت هستند درحالی که امروز کشور و شرایط تولیدکننده‌ها به گونه‌ای است که تغییر قیمت اثر منفی دارد ...
واقعیت این است که کاهش مصرف لبنیات که در اثر کاهش قدرت خرید مردم اتفاق افتاده بیشتر از این آسیب زا است و امروز عملاً تولیدکنندگانی که نامدار واقعی این صنعت نیستند و در حاشیه صنعت دامداری قرار دارند، به فکر این هستند که اصلاً کاری با مردم نداشته باشند و شیر را تبدیل به شیر خشک کنند و از کشور خارج کنند. این منطقی نیست، چون سفره مردم ایران است. ۹۲ میلیون جمعیت ایران باید این مواد داخل کشور تولیدشده را مصرف کنند، نه اینکه ما تولید کنیم و بعد به عنوان مواد اولیه کارخانه‌های کشور‌های همسایه مورد استفاده قرار گیرد.»
سقوط سرانه مصرف از ۱۳۰ کیلو به ۵۰ کیلو
ظفری با تشریح روند نزولی مصرف لبنیات در ایران تصریح کرد: «وضعیت مصرف لبنیات در ایران شدیداً کاهش پیدا کرده است. قبلاً هم کمتر از میانگین جهانی بودیم و الان اتفاقات بر کاهش خرید و مصرف لبنیات تأثیر گذاشته و به پایین‌ترین حد خود از سال ۸۹ تا به امروز رسیده است. کمتر از ۵۰ کیلو شده، در حالی که میانگین جهانی ۱۸۰ کیلوگرم است. سال ۸۹ سرانه مصرف کشور خود ما ۱۳۰ کیلو بوده و الان رسیده به ۵۰ کیلو. این یعنی در عرض کمتر از دو دهه، سرانه مصرف لبنیات ایرانیان به کمتر از یک‌سوم کاهش یافته و فاصله‌مان با میانگین جهانی به بیش از سه برابر رسیده است.»
وی با تأکید بر توان تولیدی کشور خاطرنشان کرد: «مشکل تولید نداریم. از نظر عرضه و تقاضا، ظرفیت تولیدمان خیلی بالاست. حتی اگر شیر خام باشد و مردم ایران هم قدرت خرید داشته باشند، سرانه ۲۵۰ کیلو را هم می‌توانیم خیلی سریع در اختیار مردم قرار دهیم، در ظرفیت صنعت فرآوری نیز توانمندی بالاست. درواقع در ایران ظرفیت بالای نصب‌شده کارخانه‌ها و آمادگی تولید حتی برای صادرات وجود دارد. اما متأسفانه شیر خام به سمت تبدیل شدن به پودر شیر خشک و چربی می‌رود و به همین واسطه از کشور خارج می‌شود و شیری که به سمت بخش لبنی و مصرف مردم می‌آید بسیار پایین است. چون مردم قدرت خرید ندارند و کارخانه‌ها نمی‌توانند با ظرفیت کامل کار کنند.»
از مازاد تولید تا خروج مواد اولیه
ظفری با تشریح ابعاد این پارادوکس تولید مازاد و گرانی خاطرنشان کرد: «ما در کشوری زندگی می‌کنیم که ظرفیت تولید شیر خام آن بیش از نیاز داخلی است و اگر قدرت خرید وجود داشته باشد، می‌تواند سرانه ۲۵۰کیلوگرمی را تأمین کند. اما در عمل، بخشی از این شیر خام به جای اینکه به سفره مردم برسد، به پودر شیر خشک و چربی تبدیل شده و راهی کارخانه‌های کشور‌های همسایه می‌شود. این یعنی ما مواد اولیه صنعت لبنیات خود را به دیگران می‌فروشیم و در داخل، کارخانه‌های فرآوری با ظرفیت خالی کار می‌کنند. این چرخه معیوب، هم به ضرر دامدار است، هم به ضرر کارخانه‌دار و هم به ضرر مصرف‌کننده است.»
ظفری با تأکید بر ریشه اصلی مشکل تصریح کرد: «مشکل اصلی، نه ظرفیت تولید است و نه کیفیت محصول. بلکه مشکل، قدرت خرید مردم است. وقتی سفره خانوار به دلیل تورم و گرانی کوچک می‌شود، اولین اقلامی که از سبد حذف یا کم می‌شوند، اقلامی مانند لبنیات است که جایگزین دارند. مردم به جای ماست و شیر، به سمت مواد غذایی ارزان‌تر می‌روند. این کاهش تقاضا، مستقیماً به کارخانه‌ها فشار می‌آورد و کارخانه‌ها نیز مجبور می‌شوند تولید خود را کاهش دهند یا شیر خام را به پودر تبدیل کنند. در چنین شرایطی، ظرفیت ۲۵۰ کیلویی تولید، فقط روی کاغذ باقی می‌ماند.»
سرانه مصرف لبنیات در ایران و کشور‌های همسایه
بر اساس گزارش‌ها، کاهش سرانه مصرف لبنیات در ایران ناشی از تورم در سال‌های اخیر بوده است. تورم محصولات لبنی در یک سال اخیر از ۱۰۰درصد عبور کرده و قیمت شیر خام نیز با رشد ۱۷۰درصدی مواجه شده است. در چنین شرایطی، لبنیات به یکی از اولین اقلامی تبدیل شده که از سبد خرید خانوار‌ها حذف یا کم می‌شود و اگر جزو کالابرگ نبود الان میانگین مصرف خیلی پایین‌تر بود.
در ترکیه، سرانه مصرف سالانه شیر آشامیدنی حدود ۳۹ کیلوگرم گزارش شده است که پایین‌تر از میانگین جهانی یعنی حدود ۱۲۰ کیلوگرم قرار دارد. با این حال، این رقم تنها به شیر آشامیدنی محدود می‌شود و مصرف کل لبنیات (شامل ماست، پنیر و سایر فرآورده‌ها) در این کشور به مراتب بالاتر است. برخی منابع، مصرف کل لبنیات در ترکیه را بیش از ۲۵۰ کیلوگرم در سال برآورد کرده‌اند. این تفاوت نشان می‌دهد که حتی با وجود کاهش مصرف شیر آشامیدنی، سبد لبنیات خانوار‌های ترک همچنان غنی‌تر از ایران است.
در عراق، سرانه مصرف لبنیات سالانه حدود ۵۲ لیتر برای هر نفر گزارش شده است و پیش‌بینی می‌شود با توجه به رشد جمعیت و اصلاحات اقتصادی، این رقم تا سال ۲۰۲۵ به ۹۰ لیتر افزایش یابد. هرچند این رقم هنوز به استاندارد‌های جهانی نزدیک نیست، اما روند رو به رشد آن، در تضاد آشکار با روند نزولی ایران قرار دارد. عراق به عنوان یکی از مقاصد صادراتی شیر خشک و چربی ایرانی، در حال افزایش سهم خود از بازار لبنیات منطقه است.
در پاکستان، مصرف شیر تازه هر نفر در ماه از ۶.۸۵ کیلوگرم به ۶.۱۵ کیلوگرم کاهش یافته است. این رقم سالانه معادل حدود ۷۴ کیلوگرم است که اگرچه از ایران بالاتر است، اما روند نزولی آن نشان‌دهنده فشار اقتصادی بر خانوار‌های پاکستانی است. با این حال، پاکستان به دلیل جمعیت بالای خود، یکی از بازار‌های مهم لبنیات در منطقه محسوب می‌شود. در افغانستان، مطالعات میدانی در شهر کندز نشان می‌دهد که سرانه مصرف شیر حدود ۵۶.۷ کیلوگرم در سال است که نزدیک به میانگین ملی این کشور تخمین زده می‌شود. این رقم اگرچه از ایران بالاتر است، اما با میانگین جهانی فاصله زیادی دارد. با این حال، نکته مهم برای ایران این است که افغانستان نیز یکی از بازار‌های صادراتی شیر خشک و لبنیات ایرانی محسوب می‌شود.
در میان کشور‌های همسایه، قزاقستان با سرانه مصرف ۲۶۵ کیلوگرم در سال، بالاترین رقم را به خود اختصاص داده است. این رقم حتی از میانگین جهانی نیز فراتر رفته و نشان‌دهنده فرهنگ غذایی و قدرت خرید بالاتر در این کشور است. هرچند آمار‌های رسمی قزاقستان با چالش‌هایی همراه است، اما روند کلی نشان می‌دهد که این کشور یکی از بازار‌های جذاب برای صادرات لبنیات ایران است.
براساس این گزارش صنعت لبنیات ایران در یک پارادوکس تلخ گرفتار شده است؛ از یک سو، ظرفیت تولید شیر خام و فرآوری آن به حدی بالاست که می‌تواند سرانه کشور را بالا ببرد. از سوی دیگر، قدرت خرید مردم آن‌قدر کاهش یافته که سرانه مصرف به ۵۰ کیلو رسیده است. در این میان، بخشی از دامداران و تولیدکنندگان که توان مالی کافی ندارند، شیر خام را به پودر شیر خشک و چربی تبدیل کرده و به کشور‌های همسایه صادر می‌کنند.
این شرکت‌ها در صورتی از یارانه‌ها و ظرفیت‌های کشور استفاده می‌کنند که سفره ۹۲ میلیون ایرانی را نادیده می‌گیرند. به عبارت دیگر مواد اولیه تولید داخلی، خوراک کارخانه‌های کشور‌های دیگر می‌شود. راه‌حل، به گفته کارشناسان نظارت بر بازار است چرا که ظرفیت تولید وجود دارد. بازگرداندن قدرت خرید مردم و جلوگیری از خروج شیر خام از چرخه مصرف داخلی چالش صنعت را رفع می‌کند. تا زمانی که این حلقه گمشده یعنی قدرت خرید ترمیم نشود، ظرفیت عظیم صنعت لبنیات کشور، روانه بازار‌های همسایه می‌شود و شرکت‌ها برای توجیه کار خود درخواست افزایش قیمت جدید برای محصولات می‌دهند.
مقایسه سرانه مصرف لبنیات ایران با کشور‌های همسایه، یک پارادوکس تلخ را آشکار می‌کند. ایران با وجود ظرفیت تولید بالا و توانمندی در فرآوری، نه تنها سهم کمتری از لبنیات در سبد غذایی خانوارهایش دارد، بلکه بخشی از شیر خام تولیدی خود را به صورت پودر و چربی به کشور‌های همسایه صادر می‌کند. در حالی که ترکیه با ۳۹ کیلوگرم شیر آشامیدنی و مصرف بالای فرآورده‌های لبنی، عراق با مصرف ۵۲ لیتر شیر و قزاقستان با ۲۶۵ کیلوگرم فرآورده‌های لبنی، هر یک به نوعی از بازار لبنیات بهره می‌برند، ایران با سرانه ۵۰ کیلوگرم لبنیات، در پایین‌ترین نقطه این مقایسه ایستاده است. تا زمانی که قدرت خرید مردم ترمیم نشود و سیاست‌های حمایتی به سمت مصرف‌کننده نهایی هدایت نشود، ظرفیت عظیم صنعت لبنیات ایران، همچنان به جای سفره مردم، راهی کارخانه‌های همسایه خواهد شد.
