چند بنای ایتالیایی در تهران که شاهکار زمانه خود بودند
روزنو :تهران برای مدتی کوتاه اما مهم، به آزمایشگاهی برای پیوند معماری ایرانی و مدرنیسم ایتالیایی تبدیل شد. نتیجه این همکاری، خانههایی بود که بسیاری از آنها حتی امروز، پس از گذشت بیش از نیم قرن، همچنان جزو مهمترین و زیباترین آثار معماری مسکونی ایران به شمار میروند.
برترینها: اگر از یک معمار تهرانی بپرسید که زیباترین خانههای مدرن پایتخت کجا ساخته شدند، احتمالا شما را به کوچههای قدیمی نیاوران، فرمانیه و الهیه میفرستد؛ جایی که هنوز میتوان ردپای دورانی را دید که تهران سودای تبدیل شدن به مهمترین پایتخت مدرن آسیا را در سر داشت. در آن سالها، معماران ایتالیایی و سبک معماری ایتالیا نقشی فراتر از یک تأثیر ساده در سیمای پایتخت ایفا کردند. از شاهکار افسانهای جو پونتی در نیاوران گرفته تا ویلاهای مدرن شمال شهر که تحت تأثیر مکتب معماری میلان و رم ساخته شدند، تهران برای مدتی کوتاه اما مهم، به آزمایشگاهی برای پیوند معماری ایرانی و مدرنیسم ایتالیایی تبدیل شد. نتیجه این همکاری، خانههایی بود که بسیاری از آنها حتی امروز، پس از گذشت بیش از نیم قرن، همچنان جزو مهمترین و زیباترین آثار معماری مسکونی ایران به شمار میروند.
اگر بخواهیم از «معماری ایتالیایی» در تهران صحبت کنیم، در واقع داریم از یکی از مهمترین فصلهای کمتر شناختهشده تاریخ معماری معاصر ایران حرف میزنیم. از اواخر دهه ۱۳۳۰ تا اواسط دهه ۱۳۵۰، روابط نزدیک اقتصادی و فرهنگی ایران و ایتالیا باعث شد گروهی از معماران، طراحان داخلی و شرکتهای ساختمانی ایتالیایی در پروژههای مهم ایران حضور پیدا کنند. برخلاف تصور عمومی که معماری مدرن ایران را عمدتاً تحت تأثیر آمریکا یا فرانسه میداند، بخش مهمی از ویلاسازی لوکس و معماری مسکونی تهران در آن دوران، وامدار مدرنیسم ایتالیایی، نئوکلاسیسیسم رومی و حتی معماری مدیترانهای بود. این تأثیر را میتوان در خانههایی دید که هنوز هم جزو شاخصترین بناهای مسکونی تهران به شمار میروند.
در ادامه، به سراغ پنج خانه شاخص تهران میرویم که بیش از هر بنای دیگری، عطر و طعم معماری ایتالیا را در خود حفظ کردهاند.
۱. ویلای نمازی؛ شاهکار جو پونتی در تهران
اگر قرار باشد فقط یک ساختمان را به عنوان مهمترین اثر معماری ایتالیایی در ایران انتخاب کنیم، بدون تردید باید از ویلای نمازی نام برد. این خانه که بین سالهای ۱۹۵۷ تا ۱۹۶۴ برای شفیع نمازی ساخته شد، توسط معمار افسانهای ایتالیایی جو پونتی طراحی شد؛ چهرهای که بسیاری او را یکی از مهمترین معماران مدرن اروپا میدانند.
ویلا در عین مدرن بودن، کاملاً با اقلیم تهران تطبیق یافته است؛ پنجرههای عریض، تراسهای باز، سایهبانهای عمیق و ارتباط مستقیم فضای داخلی با باغ، همگی از ویژگیهای معماری مدیترانهای و مکتب میلان هستند. مجله معماری Domus بارها از این ساختمان به عنوان مهمترین خانه مدرن ایران یاد کرده است.
۲. خانه ثابت پاسال؛ ورسای تهران
هرچند خانه مشهور ثابت پاسال توسط معمار ایتالیایی طراحی نشده، اما تأثیرپذیری آن از معماری اشرافی ایتالیا و فرانسه کاملاً مشهود است. این عمارت که به «ورسای ایران» شهرت یافته، یکی از بزرگترین خانههای شخصی ساختهشده در ایران محسوب میشود.
نمای سنگی عظیم و ستونهای کلاسیک یادآور ویلاهای اشرافی شمال ایتالیا و کاخهای دوره باروک هستند. این ساختمان در واقع تصویری از نگاه طبقه سرمایهدار دهه ۴۰ و ۵۰ ایران به معماری اروپایی را ارائه میکند؛ نگاهی که در آن شکوه و نمایش ثروت، اهمیت ویژهای داشت.
۳. مجموعه پارک پرنس؛ یادگار ویکو ماجیسترتی
کمتر کسی میداند که یکی از مشهورترین معماران ایتالیا، ویکو ماجیسترتی، در تهران نیز پروژه اجرا کرده است. مجموعه مسکونی پارک پرنس در منطقه ونک، نمونهای شاخص از حضور مستقیم معماران ایتالیایی در تهران دهه ۵۰ است.
ویژگی اصلی این پروژه، توجه به فضاهای نیمهعمومی، ایجاد ارتباط میان باغ و فضای سکونت و استفاده از مصالح ساده اما باکیفیت است؛ عناصری که بعدها در معماری مسکونی مدرن تهران تأثیر زیادی گذاشتند. سفارت ایتالیا نیز در سالهای اخیر بارها از اهمیت تاریخی این پروژه یاد کرده است.
۴. ساختمان سفارت ایتالیا؛ ردپای مارکف در اقامتگاه زمستانی
ساختمان اصلی سفارت ایتالیا در تهران، معروف به «اقامتگاه زمستانی»، واقع در خیابان نوفللوشاتو، از بناهای تاریخی ارزشمند پایتخت به شمار میرود که در فهرست آثار ملی ایران نیز به ثبت رسیده است. این عمارت در اواخر دوره قاجار و به دست معمار نامدار روس، نیکلای مارکف، ساخته شد و نمونهای شاخص از تلفیق معماری اروپایی با الگوهای بومی تهران در آغاز قرن بیستم محسوب میشود. این بنا که سالهاست بهعنوان بخشی از مجموعه دیپلماتیک ایتالیا مورد استفاده قرار میگیرد، در کنار اقامتگاه تابستانی سفیر ایتالیا در فرمانیه، بخشی از میراث معماری مشترک ایران و ایتالیا را شکل داده است.
۵. ویلاهای شخصی نیاوران و فرمانیه؛ میراث فراموششده میلان
شاید عجیب باشد، اما بخش قابل توجهی از ویلاهای لوکس ساختهشده در نیاوران، فرمانیه و الهیه در دهههای ۴۰ و ۵۰، تحت تأثیر مستقیم معماری مدرن ایتالیا طراحی شده بودند. این خانهها معمولاً دارای ویژگیهای مشترکی بودند: استفاده گسترده از سنگ تراورتن، پلانهای باز و منعطف، پنجرههای سرتاسری، ارتباط مستقیم فضای داخلی با باغ، تراسهای عریض و سایهدار و تأکید بر نور و فضای سبز.
بسیاری از این خانهها امروز یا تخریب شدهاند یا پشت برجهای جدید پنهان ماندهاند، اما هنوز میتوان ردپای معماری میلان و رم را در برخی کوچههای قدیمی فرمانیه و نیاوران مشاهده کرد.
چرا معماری ایتالیایی در تهران موفق شد؟
شاید مهمترین دلیل موفقیت معماری ایتالیایی در تهران، شباهت نسبی اقلیم و سبک زندگی مدیترانهای با بخشی از فرهنگ شهری ایران بود. برخلاف معماری سرد و صنعتی برخی کشورهای شمال اروپا، معماران ایتالیایی به حیاط، نور، تراس، باغ و زندگی خانوادگی اهمیت زیادی میدادند؛ عناصری که با الگوی سنتی خانه ایرانی نیز همخوانی داشت. به همین دلیل است که حتی امروز، بیش از نیم قرن بعد، بسیاری از کارشناسان معتقدند موفقترین تجربه معماری مدرن مسکونی در تهران، نه از نیویورک و پاریس، بلکه از میلان و رم به ایران رسید.
