سفر علی الزیدی، نخستوزیر عراق، به واشنگتن و دیدار با دونالد ترامپ را باید یکی از مهمترین تحولات سیاسی عراق در سالهای اخیر دانست؛ سفری که فراتر از یک دیدار دوجانبه، حامل پیامهایی مهم درباره آینده روابط بغداد و واشنگتن، جایگاه ایران در معادلات عراق، آینده حضور آمریکا در این کشور و همچنین روند اصلاحات داخلی دولت جدید عراق است.
به گزارش روز نو اهمیت این سفر از آن جهت دوچندان میشود که عراق در حساسترین مقطع منطقهای طی سالهای اخیر قرار گرفته است؛ از یک سو تنشهای ایران و آمریکا همچنان بر فضای امنیتی منطقه سایه انداخته و از سوی دیگر بغداد تلاش میکند ضمن حفظ روابط نزدیک با تهران، مناسبات راهبردی خود با واشنگتن را نیز وارد مرحلهای تازه کند.
اظهارات ترامپ در جریان دیدار با الزیدی نشان داد که اگرچه محور رسمی مذاکرات، همکاریهای اقتصادی و آینده روابط دو کشور بود، اما بخش قابل توجهی از گفتوگوها (مستقیم و غیرمستقیم) به ایران اختصاص داشت که نشان میدهد واشنگتن همچنان عراق را یکی از مهمترین حلقههای سیاست منطقهای خود در قبال تهران میداند.
عراق؛ از شراکت امنیتی به همکاری اقتصادی
مهمترین پیام این دیدار، تغییر تدریجی ماهیت روابط بغداد و واشنگتن بود. ترامپ بارها تأکید کرد که آمریکا دیگر نیازی به حضور نظامی گسترده در عراق نمیبیند و در مقابل، شرکتهای آمریکایی جای نیروهای نظامی را خواهند گرفت.
این سخنان با مواضع علی الزیدی نیز همسو بود. نخستوزیر عراق اعلام کرد که مأموریت ائتلاف بینالمللی مبارزه با داعش به پایان میرسد و از این پس همکاری دو کشور بر پایه سرمایهگذاری، توسعه اقتصادی، انرژی و تجارت استوار خواهد شد.
چنین تغییری، اگر عملی شود، میتواند یکی از مهمترین تحولات روابط دو کشور از زمان سقوط رژیم صدام تاکنون باشد. بغداد تلاش میکند تصویر کشوری وابسته به حضور نظامی خارجی را کنار گذاشته و خود را به عنوان اقتصادی نوظهور برای جذب سرمایهگذاریهای بینالمللی معرفی کند.
در همین چارچوب، ترامپ از حضور گسترده شرکتهای نفتی آمریکا در عراق خبر داد و وعده داد سطح همکاریهای اقتصادی دو کشور به شکلی بیسابقه افزایش یابد؛ موضوعی که با برنامههای اصلاح اقتصادی دولت الزیدی نیز همخوانی دارد.
ایران، مهمترین موضوع سیاسی دیدار زیدی- ترامپ
اگرچه ظاهر این سفر اقتصادی بود، اما سخنان ترامپ نشان داد که ایران مهمترین موضوع سیاسی این دیدار نیز محسوب میشود.
رئیسجمهور آمریکا بخش مهمی از سخنان خود را به ایران اختصاص داد و با تکرار ادعاهای گذشته، تلاش کرد کاهش قدرت منطقهای تهران را برجسته کند. او همچنین درباره تحریمها، درگیریهای اخیر، تنگه هرمز، حزبالله و حتی مسائل داخلی ایران اظهار نظر کرد.
نخستوزیر عراق بارها تأکید کرد که دولتش در آستانه مرحلهای قرار دارد که بر مبارزه با فساد، اصلاح ساختار اقتصادی، اصلاح نظام بانکی، توسعه سرمایهگذاری و مهمتر از همه، انحصار سلاح در دست دولت استوار خواهد بود و همین موضوع میتواند به محور اقدام عملی وی پس از بازگشت به بغداد تبدیل شود
این حجم از پرداختن به ایران نشان میدهد که واشنگتن همچنان عراق را یکی از اصلیترین میدانهای رقابت ژئوپلیتیکی با تهران میداند.
با این حال، واکنش الزیدی بسیار حسابشده بود. او وارد مباحث تنشآفرین نشد و حتی زمانی که ترامپ تلاش کرد موضوع ترور سردار شهید قاسم سلیمانی و ابومهدی المهندس را به میان بکشد، نخستوزیر عراق از پاسخ مستقیم خودداری کرد و تأکید کرد که ترجیح میدهد درباره آینده روابط دو کشور گفتوگو شود.
این رویکرد نشان میدهد دولت جدید عراق قصد ندارد وارد صفبندی مستقیم میان تهران و واشنگتن شود، بلکه تلاش میکند سیاست موازنه را ادامه دهد.
در همین چارچوب، انتشار خبر سفر قریبالوقوع الزیدی به تهران اهمیت ویژهای پیدا میکند. این سفر نشان میدهد بغداد قصد ندارد روابط راهبردی خود با ایران را قربانی نزدیکی به آمریکا کند، بلکه به دنبال حفظ تعادل میان دو شریک مهم خود است.
در واقع، عراق به خوبی میداند که امنیت، اقتصاد و تجارت این کشور به روابط همزمان با ایران، آمریکا و کشورهای عربی حوزه خلیج فارس وابسته است و هرگونه برهم خوردن این توازن، میتواند هزینههای سنگینی برای بغداد ایجاد کند.
انحصار سلاح و مبارزه با فساد
شاید مهمترین بخش سفر الزیدی، نه در کاخ سفید بلکه در مواضع اقتصادی و سیاسی او درباره آینده عراق نهفته باشد.
عراق به خوبی میداند که امنیت، اقتصاد و تجارت این کشور به روابط همزمان با ایران، آمریکا و کشورهای عربی حوزه خلیج فارس وابسته است و هرگونه برهمخوردن این توازن، میتواند هزینههای سنگینی برای بغداد ایجاد کند و بر همین اساس است که الزیدی سعی کرد در دیدار با ترامپ از حرفهای تنشزا علیه تهران دوری کند
نخستوزیر عراق بارها تأکید کرد که دولتش در آستانه مرحلهای جدید قرار دارد؛ مرحلهای که بر مبارزه با فساد، اصلاح ساختار اقتصادی، اصلاح نظام بانکی، توسعه سرمایهگذاری و مهمتر از همه، انحصار سلاح در دست دولت استوار خواهد بود.
او صریحاً اعلام کرد که پس از پایان مأموریت ائتلاف بینالمللی، هیچ توجیهی برای فعالیت گروههای مسلح خارج از چارچوب دولت وجود نخواهد داشت و اجازه حمل سلاح خارج از ساختار رسمی داده نمیشود؛ لذا این موضع، مهمترین چالش سیاسی دولت جدید عراق خواهد بود؛ چراکه بر اساس گزارشها، آمریکا و کشورهای شورای همکاری خلیج فارس نیز خواهان اجرای همین سیاست هستند و از بغداد میخواهند نفوذ گروههای مسلح را کاهش دهد. اما اجرای این هدف، بسیار دشوارتر از اعلام آن است.
بخش مهمی از این گروهها طی سالهای گذشته به بازیگران مهم سیاسی، امنیتی و اجتماعی عراق تبدیل شدهاند و از نفوذ قابل توجهی در ساختار قدرت برخوردارند. از این رو، خلع سلاح کامل آنان بدون توافقات سیاسی گسترده، احتمالاً با مقاومت جدی روبهرو خواهد شد.
به همین دلیل، بسیاری از ناظران تعیین پایان سپتامبر به عنوان زمان اجرای این طرح را هدفی بلندپروازانه میدانند.
در کنار مسئله سلاح، مبارزه با فساد نیز آزمون بزرگ دیگری برای الزیدی خواهد بود. فساد ساختاری طی دو دهه گذشته به یکی از مهمترین مشکلات عراق تبدیل شده و موفقیت هر دولتی در گرو اصلاح این ساختار است.
اگر دولت بتواند اصلاحات بانکی، مالیاتی، گمرکی و سرمایهگذاری را همزمان با مبارزه واقعی با فساد پیش ببرد، امکان جذب سرمایه خارجی و افزایش رشد اقتصادی عراق بیش از گذشته فراهم خواهد شد.
دولت الزیدی میان فرصت و چالش
نخستین سفر علی الزیدی به آمریکا تنها یک دیدار دیپلماتیک نبود، بلکه آغاز مرحلهای تازه در سیاست داخلی و خارجی عراق به شمار میرود.
از یک سو، دولت جدید تلاش میکند روابط خود با آمریکا را از همکاری امنیتی به شراکت اقتصادی تغییر دهد و از سوی دیگر، با حفظ ارتباط نزدیک با ایران، مانع تبدیل شدن عراق به میدان تقابل مستقیم تهران و واشنگتن شود.
در همین حال، برنامههای اصلاحات داخلی دولت، از مبارزه با فساد گرفته تا انحصار سلاح در دست دولت، میتواند آینده سیاسی عراق را دگرگون کند؛ البته به شرط آنکه بغداد بتواند میان فشارهای خارجی، ملاحظات داخلی و توازنهای پیچیده سیاسی کشور تعادل برقرار کند.
به نظر میرسد الزیدی پس از بازگشت از واشنگتن، اصلاحات ساختاری را با جدیت بیشتری دنبال خواهد کرد، زیرا این برنامهها نهتنها وعده انتخاباتی او، بلکه شرط اصلی جلب حمایت آمریکا، سرمایهگذاران خارجی و کشورهای عربی نیز محسوب میشود. با این حال، موفقیت این اصلاحات به عوامل متعددی از جمله میزان همراهی جریانهای سیاسی عراق، نحوه تعامل گروههای مسلح، حمایت مرجعیت، وضعیت امنیتی کشور و همچنین چگونگی مدیریت روابط متوازن با ایران و آمریکا بستگی دارد.
