صبح در تهران با سروصدا و شلوغی آغاز میشود؛ با ویراژ و بوق خودروهای آلایندهای که در بزرگراهها متوقف ماندهاند، قطارهایی که بیش از ظرفیت واگنها مسافران را در خود جای دادهاند و مردمی که برای رسیدن به محل کار، مدرسه یا بیمارستان، هر روز بخشی از توان خود را در این مسیر جا میگذارند. در ماههای جنگ، صدای هشدار و نگرانی از حمله نیز به این فرسودگی قدیمی اضافه شد. حالا نام تهران در گزارش زیستپذیری جهانی ۲۰۲۶، کنار شهرهایی آمده است که جنگ، فقر یا ترکیبی از هر دو، زندگی روزمره را در آنها دشوار کرده است.
تهران برای نخستینبار وارد فهرست ۱۰ شهر انتهایی شاخص زیستپذیری جهانی شده است. واحد اطلاعات اکونومیست در تازهترین ارزیابی خود، پایتخت ایران را با امتیاز ۴۵ از ۱۰۰ در رتبه ۱۶۴ قرار داده است. تهران بالاتر از هراره (زیمبابوه)، کییف (اوکراین)، پورت مورزبی (پاپوآ گینه نو)، لاگوس (نیجریه)، الجزیره (الجزایر)، کراچی (پاکستان)، داکا (بنگلادش)، طرابلس (لیبی) و دمشق (سوریه) قرار گرفته، اما همچنان در همان بخش تاریک جدول ایستاده است؛ بخشی که در آن زندگی شهری دیگر فقط با کمبود آسایش سنجیده نمیشود، بلکه معیار، میزان دشواری ادامه زندگی است.
این گزارش، جنگ ایران را علت مستقیم ورود تهران به جمع ۱۰ شهر پایین جدول معرفی میکند. بااینحال، اعداد روایت پیچیدهتری دارند. تهران در حوزه ثبات ۴۰ امتیاز گرفته است. امتیاز زیرساخت این شهر ۳۹، فرهنگ و محیط ۳۷ و آموزش ۵۸ است. بهداشت و درمان نیز با امتیاز ۶۳، بالاترین نمره تهران در میان پنج حوزه اصلی محسوب میشود. این ترکیب نشان میدهد جنگ، ضربه نهایی را وارد کرده، اما شهری را هدف گرفته است که پیش از آن نیز در بخشهایی از زندگی روزمره، توان کافی برای محافظت از شهروندانش نداشته است.
ورود تهران به جمع شهرهای جنگزده
شاخص زیستپذیری فقط شهرهای زیبا، ثروتمند یا گردشگرپذیر را رتبهبندی نمیکند. واحد اطلاعات اکونومیست بیش از ۳۰ عامل کیفی و کمی را در پنج حوزه ثبات، بهداشت، فرهنگ و محیط، آموزش و زیرساخت بررسی میکند. این شاخص میکوشد نشان دهد زندگی در هر شهر تا چه اندازه برای ساکنان آن دشوار یا آسوده است. ثبات و فرهنگ و محیط، هرکدام ۲۵ درصد امتیاز نهایی را تشکیل میدهند. سهم بهداشت و زیرساخت نیز هرکدام ۲۰ درصد و سهم آموزش ۱۰ درصد است.
در بخش ثبات، علاوه بر آمار جرم، خطر حمله تروریستی، درگیری نظامی و ناآرامی داخلی نیز مستقیماً بر امتیاز شهر اثر میگذارد. جنگی که گزارش آغاز آن را فوریه ۲۰۲۶ و همزمان با حملات اسرائیل و آمریکا به ایران اعلام کرده است، نهتنها امتیاز تهران را کاهش داده، بلکه شهرهای منطقه را نیز با خود به عقب کشیده است. با وقوع جنگ، میانگین امتیاز شهرهای خاورمیانه و شمال آفریقا یک واحد کاهش یافته و ۱۸ شهر این منطقه بهطور متوسط بیش از سه رتبه سقوط کردهاند. مسقط (عمان) ۱۴ رتبه و کویتسیتی (کویت) ۱۲ رتبه پایین رفتهاند.
ازاینرو، سقوط تهران را نمیتوان فقط رخدادی محلی دانست. جنگ، شبکهای از شهرها را در سراسر منطقه آسیبپذیر کرده است؛ از پایتختهایی که مستقیماً در معرض حمله قرار گرفتهاند تا شهرهایی که با تهدید اختلال در حملونقل، انرژی، تجارت و جریان کالا روبهرو شدهاند. در چنین وضعیتی، «ثبات» دیگر مفهومی سیاسی و دور از زندگی روزانه نیست. ثبات یعنی خانوادهای بداند فردا مدرسه باز است، بیمارستان دارو دارد، پرواز برقرار است و خانهاش در معرض حمله قرار نمیگیرد.
واحد اطلاعات اکونومیست نوشته است تقریباً همه شهرهای پایین جدول از جنگ، فقر یا ترکیبی از این دو آسیب دیدهاند و همگی در حوزه ثبات امتیاز ضعیفی دارند. تهران در این جدول کنار کییف قرار گرفته است؛ پایتختی که سالهاست زندگی روزمره در آن زیر سایه جنگ ادامه دارد. دمشق همچنان با امتیاز ۳۲ در انتهای جدول ایستاده و طرابلس با امتیاز ۴۱، یک پله بالاتر از آن قرار گرفته است.
جنگ، همه داستان تهران نیست
ورود تهران به جمع ۱۰ شهر انتهایی، مستقیماً به جنگ نسبت داده شده است؛ اما فاصله میان امتیازهای مختلف پایتخت نشان میدهد مسئله فقط کاهش ثبات نیست. حتی اگر نمره ۴۰ ثبات را کنار بگذاریم، تهران در دو حوزه دیگر نیز امتیازی پایینتر از ۴۰ دارد: فرهنگ و محیط با امتیاز ۳۷ و زیرساخت با امتیاز ۳۹.
در ارزیابی اکونومیست، زیرساخت مجموعهای از راهها، حملونقل عمومی، ارتباطات بینالمللی، مسکن مناسب، انرژی، آب و ارتباطات مخابراتی را دربر میگیرد. بنابراین، نمره ۳۹ را نمیتوان فقط به یک خیابان، یک خط مترو یا موارد خاموشی نسبت داد. این امتیاز، تصویری فشرده از شهری است که بخشهای گوناگون آن نمیتوانند متناسب با نیاز جمعیت و پیچیدگی زندگی شهری، خدمات مطمئن و باکیفیت فراهم کنند.
جنگ میتواند فرودگاهها را تعطیل کند، شبکه انرژی را در معرض خطر قرار دهد و دسترسی به خدمات را دشوارتر کند؛ اما ظرفیت زیرساخت شهری در چند ماه ساخته یا نابود نمیشود. شبکه حملونقل، کیفیت مسکن، تأمین آب و برق و ارتباطات، حاصل دههها تصمیمگیری، سرمایهگذاری و اولویتگذاری است. از همین رو، امتیاز پایین زیرساخت تهران را باید نشانه آسیبی ساختاری دانست؛ آسیبی که جنگ آن را آشکارتر کرده و هزینههایش را افزایش داده است.
همین وضعیت در امتیاز «فرهنگ و محیط» نیز دیده میشود. عنوان این بخش ممکن است در نگاه نخست فقط موزه، سینما یا فضای سبز را به ذهن بیاورد، اما روش ارزیابی اکونومیست دامنه گستردهتری دارد. شرایط اقلیمی، محدودیتهای اجتماعی و مذهبی، سانسور، دسترسی به امکانات فرهنگی و ورزشی و میزان دسترسی به کالاها و خدمات مصرفی، همگی در این ارزیابی محاسبه میشوند. بنابراین، امتیاز ۳۷ تهران، کیفیت محیط اجتماعی و امکان انتخاب و دسترسی در زندگی شهری را نیز بازتاب میدهد.
در همین نقطه، جنگ و بحران مزمن شهر به هم میرسند. در شهری که پیشتر دسترسی به زیرساخت و محیط مطلوب محدود بوده است، شوک امنیتی میتواند آسیب بیشتری ایجاد کند. توان شهر برای تحمل بحران فقط به شمار پناهگاهها یا قدرت سامانههای دفاعی وابسته نیست. این توان به بیمارستانی که در بحران همچنان کار کند، حملونقلی که مردم را جابهجا کند، شبکه انرژیای که قطع نشود و نهادی که اطلاعات روشن و قابل اعتماد در اختیار شهروندان بگذارد نیز وابسته است.
بهداشت؛ بالاترین نمره تهران
در میان امتیازهای تهران، بهداشت و درمان با نمره ۶۳ وضعیت بهتری دارد. این بخش، دسترسی به خدمات درمانی دولتی و خصوصی، کیفیت این خدمات، امکان تهیه دارو و برخی شاخصهای عمومی سلامت را ارزیابی میکند. نمره تهران در این حوزه، هرچند فاصله زیادی با شهرهای بالای جدول دارد، از سایر ابعاد زیستپذیری پایتخت بیشتر است.
این تفاوت، یکی از تناقضهای مهم شهر را نشان میدهد. تهران هنوز از بخشی از ظرفیتهای تخصصی و خدماتی برخوردار است، اما محیطی که این خدمات در آن ارائه میشوند، امتیاز بسیار پایینتری دارد. بیمارستان و پزشک بهتنهایی شهر را زیستپذیر نمیکنند؛ بهویژه اگر رسیدن به بیمارستان دشوار باشد، انرژی و ارتباطات پایداری نداشته باشند یا بحران امنیتی امکان استفاده از خدمات را محدود کند.
آموزش نیز با امتیاز ۵۸، در میانه کارنامه تهران ایستاده است. این امتیاز از ثبات، زیرساخت و فرهنگ و محیط بهتر است، اما همچنان با شهرهای بالای جدول فاصله دارد. در میان ۱۰ شهر نخست، همه شهرها امتیاز کامل ۱۰۰ را در حوزه آموزش گرفتهاند. کپنهاگ (دانمارک)، شهر نخست جدول، در ثبات، آموزش و زیرساخت نیز امتیاز کامل دارد؛ یعنی دقیقاً در حوزههایی که تهران در دو مورد از آنها به امتیازی پایینتر از ۴۰ رسیده است.
فاصله ۵۳ امتیازی با کپنهاگ
در یک سوی جدول، کپنهاگ با امتیاز ۹۸ برای دومین سال پیاپی زیستپذیرترین شهر جهان است. این شهر در ثبات، آموزش و زیرساخت امتیاز ۱۰۰ گرفته و در بهداشت و فرهنگ و محیط نیز بهترتیب ۹۶ و ۹۵ امتیاز دارد. در سوی دیگر، تهران با امتیاز ۴۵ ایستاده است. فاصله این دو شهر ۵۳ امتیاز است، اما معنای واقعی این فاصله را باید در تجربه روزمره شهروندان دید.
در شهرهای بالای جدول، زیرساخت قرار نیست فقط در روزهای عادی کار کند؛ بلکه باید هنگام بحران نیز از زندگی محافظت کند. آموزش و بهداشت، خدماتی جدا از شهر نیستند. این خدمات در شبکهای از حملونقل، مسکن، انرژی، امنیت و اعتماد عمومی عمل میکنند. زیستپذیری از همین پیوندها ساخته میشود. ممکن است شهری بیمارستان خوبی داشته باشد، اما اگر برق پایدار، راه دسترسی و امنیت کافی نداشته باشد، بخشی از توان آن بیمارستان از بین میرود.
میانگین جهانی شاخص در سال ۲۰۲۶، با وجود تحولات گسترده، روی عدد ۷۶.۱ ثابت مانده است. کاهش ۰.۵ امتیازی ثبات جهانی با افزایش ۰.۷ امتیازی بهداشت جبران شده است؛ این افزایش بیشتر از بهبود وضعیت شهرهای آسیایی، بهویژه شهرهای چین، ناشی میشود. در نتیجه، جهان بهطور متوسط در همان نقطه سال گذشته ایستاده است؛ اما پشت این سکون آماری، برخی شهرها پیش رفتهاند و برخی دیگر، مانند تهران، با سرعت به انتهای جدول نزدیک شدهاند.
غرب اروپا با میانگین ۹۱.۷ همچنان زیستپذیرترین منطقه جهان است. خاورمیانه و شمال آفریقا نیز با میانگین ۶۱، نهفقط از جنگ، بلکه از ضعف ساختاری شهرها آسیب میبیند. متوسط امتیاز زیرساخت در این منطقه ۶۴، فرهنگ و محیط ۵۲ و ثبات ۵۵ است. این اعداد نشان میدهند کاهش کیفیت زندگی شهری در منطقه، محصول یک درگیری تازه نیست؛ در واقع جنگ روی بستری فرود آمده است که پیشتر نیز تابآوری محدودی داشت.
میتوان رتبه ۱۶۴ تهران را فقط بهعنوان عددی نگرانکننده منتشر کرد و مسئولیت آن را به جنگ سپرد. اما چنین خوانشی، بخش مهمتر گزارش را پنهان میکند. جنگ، ثبات را کاهش داده و تهران را وارد جمع ۱۰ شهر انتهایی کرده است؛ اما امتیازهای ۳۷ و ۳۹ نشان میدهند حتی بازگشت امنیت نیز بهتنهایی پایتخت را از پایین جدول خارج نمیکند.
برای بالا رفتن تهران، پایان شرایط جنگی شرطی ضروری است، هرچند کافی نیست. شهر باید بتواند در روزهای عادی و روزهای بحران، آب، انرژی، حملونقل، مسکن، ارتباطات، خدمات درمانی و امکان زندگی فرهنگی و اجتماعی را حفظ کند.
