بعضی هفتهها در تقویم ثبت میشوند و از یاد میروند؛ بعضی دیگر به بخشی از حافظه جمعی یک ملت بدل میشوند. هفتهای که گذشت، بیتردید از جنس دوم بود. مراسم تشییع رهبر شهید، مهمترین رخداد این روزها بود؛ رویدادی که از تهران تا قم و از عراق تا مشهد، خیابانها را مملو از جمعیتی کرد که هرکدام با انگیزهای متفاوت در این بدرقه حضور داشتند.
به گزارش روز نو گروهی برای ادای احترام آمده بودند، عدهای حضور خود را تجدید عهد با باورهایشان میدانستند و برخی نیز احساس میکردند در حال حضور در یکی از لحظههای ماندگار تاریخ معاصر هستند. اما در کنار این صحنههای ماندگار و «تراکم روایت»، «تورم حاشیه» نیز شکل گرفت که
به تدریج توجه رسانهها را به خود معطوف کرد. سهم این حاشیهها در مقایسه با متن اصلی مراسم چندان بزرگ نبود، اما سرعت بازنشر آنها باعث شد وزن رسانهای آنها از وزن واقعیشان فراتر رود و «قاب» بر «واقعیت» چیره شود. این همان نقطهای است که واقعیت میدانی و بازنمایی رسانهای از یکدیگر فاصله میگیرند. برای فهم آنچه در ادامه رخ داد، باید به تفاوت دو سطح از واقعیت توجه کرد. در یک سو، ساختار تصمیمگیری کشور قرار دارد که بر پایه محاسبات امنیتی، سیاسی، حقوقی و مدیریتی عمل میکند و بخش مهمی از ملاحظات آن، به دلایل روشن، هیچگاه در معرض افکار عمومی قرار نمیگیرد.
در سوی دیگر، مردمی ایستادهاند که با احساس، باور دینی و تعلق خاطر خود در مراسم حاضر شدهاند. طبیعی است که این دو زاویه نگاه، همیشه بر یک مدار حرکت نکنند. همین فاصله، گاه زمینهساز برداشتهای متفاوت و تفسیرهای متناقض میشود؛ تفاوتی که اگر بهدرستی فهم نشود، میتواند اصل رویداد را زیر سایه روایتربایی حاشیهها قرار دهد. واضحترین نشانههای این تغییر روایت، در مشهد دیده شد. ویدئوهایی که از بخشی از مراسم تشییع منتشر شد، «اقلیت پرصدا» را در حال سردادن شعار علیه برخی مسئولان کشور نشان میداد. شعارهایی که ظرف چند ساعت به یکی از پربازدیدترین تصاویر آن روز تبدیل شد و در بسیاری از رسانهها و شبکههای اجتماعی بازنشر شد.
آنچه بیش از خود شعار اهمیت داشت، سرعتی بود که این تصاویر با آن به کانون توجه افکار عمومی تبدیل شدند؛ گویی چند ثانیه فیلم، توانسته بود بر ساعتها حضور آرام و منظم جمعیت سایه بیندازد. این ماجرا به همان شعارها محدود نماند. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، هنگام حضور در میان تشییعکنندگان با اعتراض گروهی اندک روبهرو شد.
شعارهایی تند علیه او سر داده شد و بر اساس تصاویر منتشرشده، اشیائی ازجمله سنگ نیز به سمت او پرتاب شد؛ رخدادی که فضای مراسم را برای دقایقی تحت تأثیر قرار داد و خیلی زود به یکی از محورهای اصلی بحثهای رسانهای تبدیل شد و «مصرف رسانهای حاشیه» را به اوج رساند. رئیسجمهور و رئیس مجلس هم از این نوع برخوردها و شعارها بینصیب نماندند و تندروها از خیابان تا تریبون صداوسیما بر دولت و تیم مذاکرهکننده تاختند. فارغ از انگیزه این افراد، پرسش مهمتر نسبت این رفتارها با کلیت مراسم بود.
آیینی که با حضور گسترده مردم، نظم قابل توجه و فضایی آکنده از احترام برگزار شده بود، ناگهان در معرض «روایتسازی گروههای تندرو» قرار گرفت؛ در این مسیر، بخش کوچکی از واقعیت، جای متن اصلی را گرفت. همین ویژگی، سالهاست مناسبتهای ملی و مذهبی را به میدان رقابت روایتها تبدیل کرده است. در دل این رخدادها، پرسشی جدی نیز شکل گرفت؛ آیا اختلافهای سیاسی باید به متن آیینهایی کشیده شود که فلسفه وجودی آنها بر همدلی و وحدت استوار است؟ مرور سیره و مواضع رهبران انقلاب در مقاطع مختلف، بر پرهیز از دوقطبیسازی و حفظ انسجام اجتماعی تأکید دارد.
بسیاری نیز بر همین اساس معتقدند صیانت از حرمت چنین مراسمهایی، خود بخشی از انسجام پاسداری است؛ ضرورتی که بیش از هر زمان دیگری به تقویت سرمایه اجتماعی کمک میکند. آنچه از این هفته در حافظه تاریخی کشور باقی خواهد ماند، نه چند شعار، نه چند پلاکارد و نه چند ویدئوی پربازدید است؛ آنچه ماندگار میشود، حضور گسترده مردمی است که با انگیزهها، سلیقهها و برداشتهای متفاوت، در یک آیین ملی و مذهبی کنار یکدیگر ایستادند. حاشیهها، هرچند پرصدا، عمر کوتاهی دارند؛ آنچه دوام میآورد، همسرنوشتی ملی است که در بزنگاههای حساس خود را نشان میدهد و میتواند پشتوانه عبور از بحرانها، کاهش شکافها و ساختن آیندهای باثباتتر برای کشور باشد.
حقیقتپور: تندروها زائدههای تشییع رهبر شهید بودند
منصور حقیقتپور، نماینده ادوار مجلس شورای اسلامی، با اشاره به حواشی ایجادشده در مراسم تشییع رهبر شهید انقلاب، در گفتوگو با «شرق» رفتار برخی افراد را «زائده» و «فرقانیسم» توصیف و تأکید کرد که چنین اقداماتی مورد رضایت رهبر معظم انقلاب نیست. او همچنین با اشاره به جایگاه شهید لاریجانی، از ظلمهایی که در حق او صورت گرفت، سخن گفت و بر حمایت از تیم مذاکرهکننده کشور تأکید کرد. در ابتدای این گفتوگو، از او درباره نقدها و توهینهایی که در حاشیه مراسم تشییع رهبر شهید انقلاب مطرح شد و همچنین شباهت این فضا با نقدهایی که در گذشته متوجه خود شهید لاریجانی بود، پرسش شد.
وی در پاسخ گفت: تشییع رهبر شهید، یک حرکت بنیادین بود. مردم انصافا با غیرت، با همت و با تمام وجود وارد این حرکت شدند. به ذهنم میرسد که این مراسم از جنبههای مختلف قابل تجزیه و تحلیل است. به نظر من، ظرفیتی که در این تشییع تولید شد، یک ظرفیت جدید ژئوپلیتیکی برای جمهوری اسلامی ایران بود. او ادامه داد: شما مطمئن باشید اگر این مراسم در هند برگزار میشد، مردم آنجا نیز حضور گستردهای پیدا میکردند. اگر در جمهوری آذربایجان یا لبنان برگزار میشد نیز همین استقبال را شاهد بودیم.
همانگونه که برادران عزیزمان در عراق نیز چنین استقبالی را رقم زدند. این اتفاق برای جمهوری اسلامی ایران یک ظرفیت ایجاد کرد. حقیقتپور افزود: ما با این حرکت توانستیم از بسیاری از مظلومیتهای تاریخ انتقام بگیریم؛ انتقام قبر گمشده حضرت زهرا (س) که شبانه و مخفیانه دفن شدند، انتقام ۹۰ سال پنهانبودن قبر امیرالمؤمنین علی (ع)، انتقام تیربارانشدن پیکر امام حسن مجتبی (ع) و انتقام همه این مظلومیتها. این حرکت بسیار زیبا، باشکوه و جمیل بود.
او با اشاره به حواشی مراسم اظهار کرد: البته این حرکت زیبا یکی دو زائده هم داشت و آن هم همین تندروها بودند که آمدند خودی نشان بدهند و چهره زیبای این حرکت راهبردی را مخدوش کنند. اینها زائدههای این حرکت بودند. وی تصریح کرد: در طول حیات رهبر معظم انقلاب نیز این افراد چنین رفتارهایی داشتهاند. به یاد دارید که در حرم امام (ره) نسبت به حجتالاسلام سیدحسن خمینی بیاحترامی کردند و رهبر معظم انقلاب صریحا فرمودند که از این کار راضی نیستند. مسئله این است که این افراد، جریانهای خودسر، خودمجتهد و خوداقدامکن هستند که نظر خود، تیم خود و اطرافیان خود را ملاک قرار میدهند، نه نظر رهبر انقلاب.
او ادامه داد: آیا رهبر عزیز انقلاب از این رفتارها راضی هستند؟ من مطمئنم که راضی نیستند. بهترین اسمی که میتوانم برای این افراد انتخاب کنم، همان زائدههاست. من از این جریان با عنوان «فرقانیسم» یاد میکنم و در همان گزارش قم نیز همین تعبیر را به کار بردم. در ادامه گفتوگو، با اشاره به اینکه شهید لاریجانی نیز در مقطعی در قم مورد توهین قرار گرفت، اما پس از شهادتش بسیاری به جایگاه و شخصیت او پی بردند، از حقیقتپور درباره این تناقض در فضای سیاسی کشور سؤال شد.
او در پاسخ گفت: این ظلم آشکار است. نسبت به فردی که توانایی اداره کشور را داشت، ظلم شد؛ هم به خودش، هم به خانوادهاش و هم به حیثیتش. بعد هم ردصلاحیت شد. کسانی که این کار را کردند، به روشنی و بدون تردید ظلم کردند. نمیدانم آنها را حلال کرد یا نه، اگر نکرد که وای به حال کسانی که چنین ظلمی کردند. در بخش پایانی این گفتوگو، از وی درباره حمایت از تیم مذاکرهکننده کشور، بهویژه محمدباقر قالیباف و عراقچی سؤال شد. حقیقتپور اظهار کرد: آقای عراقچی از فرزندان خوب انقلاب است.
هرکسی در نظام، لباس و مأموریت خاص خود را دارد؛ یک نفر لباس دیپلماسی بر تن میکند و دیگری لباس رزم. تفاوت در لباس و مأموریت است؛ زبان یکی گلوله است و زبان دیگری گفتوگو و ادبیات سیاسی. او خاطرنشان کرد: رهبر معظم انقلاب مسئولیت این مأموریت را به آنان واگذار کردهاند و شایسته است که از این عزیزان حمایت شود. انشاءالله با قدرت، همانند یک نقطهزن، مسیر خود را ادامه دهند و در انجام مأموریتشان موفق باشند.
رشیدیکوچی: حاشیهسازان اقلیتی کمتعداد هستند
در ادامه جلال رشیدیکوچی، نماینده ادوار مجلس شورای اسلامی، در گفتوگو با «شرق» با اشاره به مراسم تشییع رهبر شهید، اظهار کرد: چند روز پیش از برگزاری مراسم، در صفحه شخصی خود نوشته بودم که جهان باید منتظر یک شگفتی و یک حماسه باشد و خوشبختانه همین اتفاق نیز رخ داد. ما نیز توفیق داشتیم در بخشی از این مراسم حضور داشته باشیم.
او افزود: امروز حتی رسانههای خارجی، نهفقط رسانههای داخلی، از حضور حدود ۳۰ تا ۳۵ میلیون نفر در این مراسم سخن میگویند. اگر شرایط فراهم بود که پیکر مطهر رهبر شهید به کشورهای دیگری مانند پاکستان، ترکیه یا جمهوری آذربایجان منتقل شود، بدون تردید شاهد حضور جمعیتی بسیار گستردهتر بودیم. این موضوع نشان داد که ایشان به معنای واقعی کلمه، رهبر جهان اسلام بودند.
رشیدی با اشاره به برخی حواشی ایجادشده در حاشیه مراسم گفت: با وجود همه اتفاقات مثبت و اقتداری که این تشییع برای کشور به همراه داشت، عدهای تلاش کردند این رویداد بزرگ را به حاشیه ببرند. به اعتقاد من، ۹۰ درصد این افراد فریبخورده هستند؛ کسانی که نه تحلیل درستی از مسائل سیاسی دارند و نه درک دقیقی از شرایط، بلکه صرفا از افرادی پیروی میکنند که برای آنان خط و جهت تعیین میکنند. این افراد، خواسته یا ناخواسته، همانند اقداماتی که از سوی ترامپ شاهد بودیم، سعی داشتند مراسم را تحتالشعاع قرار دهند.
او ادامه داد: با این حال، درایت مردم، هوشمندی مداحان، برنامهریزان و برگزارکنندگان مراسم باعث شد آنان به اهداف خود نرسند. با این وجود، صحنههایی مانند سنگپرانی عدهای اندک به سمت آقای عراقچی، واقعا تأسفبرانگیز بود.
این فعال سیاسی با اشاره به حضور مسئولان ایرانی در عراق گفت: حضور آقایان قالیباف، پزشکیان و عراقچی با استقبال و حمایت مردم عراق همراه بود. مردم عراق، چون از بیرون به مسائل نگاه میکنند، اقدامات این مسئولان را بهتر درک میکنند. همچنین مسئولان حزبالله، ازجمله شیخ نعیم قاسم و دیگر شخصیتها نیز از اقدامات آقای پزشکیان و آقای قالیباف که در چارچوب رهنمودهای مقام معظم رهبری انجام میشود، حمایت کردند.
وی تأکید کرد: به نظر من، بیشتر این افراد ناآگاه هستند، اما این مسئله توجیهکننده رفتارهای توهینآمیز آنان نیست. امیدوارم در ادامه، بهعنوان بخشی از تحول در حکمرانی کشور، با سردمداران این جریان برخورد قاطعی صورت گیرد. آنان نیز میدانند که قرار است از فضای سیاسی کشور کنار گذاشته شوند و به همین دلیل، این اقدامات را میتوان آخرین تلاشهای آنها تلقی کرد.
رشیدی در پاسخ به این پرسش که آیا در مراسم از نزدیک شاهد چنین رفتارهایی بوده است، گفت: بسیاری از مردم مرا میشناختند و لطف داشتند. واقعیت این است که اکثریت قاطع مردم با نگاه این گروه فاصله دارند و دیدگاه متفاوتی دارند. آنچه ما در مراسم دیدیم، چیزی جز محبت مردم به رهبرشان و به کسانی نبود که چه در میدان نبرد و چه در عرصه دیپلماسی، برای دفاع از کشور تلاش میکنند. این افراد تنها اقلیتی کوچک هستند که به دلیل هیاهو، گاهی صدایشان بیش از وزن واقعیشان شنیده میشود.
او در ادامه، با اشاره به اتفاقات رخداده در مورد شهید لاریجانی و برخی توهینها به وی، اظهار کرد: متأسفانه این تفکر تند و رادیکال از ابتدای انقلاب وجود داشته است. نمونههای آن را درباره شهید بهشتی، شهید مفتح و دیگر شخصیتهای انقلاب دیدهایم. همان سخنانی که امروز علیه برخی مسئولان مطرح میشود، آن زمان نیز علیه شهید بهشتی مطرح میشد تا اینکه پس از شهادت ایشان، امام خمینی (ره) فرمودند «بهشتی مظلوم بود و مظلوم به شهادت رسید».
رشیدی افزود: همین روند بعدها درباره شهید باقری، شهید حاجیزاده و دیگر فرماندهان نیز تکرار شد. همین افراد و همین حسابهای کاربری که امروز فعال هستند، آن روزها نیز به این شهدا توهین میکردند؛ افرادی که جان خود را برای دفاع از کشور در کف دست گرفته بودند و در نهایت نیز به دست رژیم صهیونیستی به شهادت رسیدند. صرفا به این دلیل که نگاهشان با این جریان همسو نبود یا از افرادی مانند آقای قالیباف حمایت میکردند.
او ادامه داد: امروز نیز شاهد هستیم که همین رفتارها نسبت به آقای قالیباف تکرار میشود؛ در حالی که به اعتقاد من، ایشان در کنار مقام معظم رهبری سیدمجتبی خامنهای و آقای پزشکیان، در صدر فهرست ترور رژیم صهیونیستی قرار دارد. این جریان ابتدا شخصیت افراد را ترور میکند و سپس دشمن آنان را به صورت فیزیکی هدف قرار میدهد. امیدوارم چنین اتفاقی هرگز رخ ندهد، اما این روند در تاریخ انقلاب سابقه داشته و متأسفانه همچنان ادامه دارد.
رشیدی در پاسخ به این نکته که چنین رفتارهایی در صدر اسلام نیز سابقه داشته است، گفت: بله، متأسفانه در طول تاریخ اسلام نیز چنین جریاناتی وجود داشتهاند. در مورد امام صادق (ع)، امام حسن (ع) و امیرالمؤمنین علی (ع) نیز روایتهایی درباره توهینها و رفتارهای مشابه وجود دارد. این افراد همواره تلاش کردهاند با تمسک به برخی اصول و سوءاستفاده از آنها، خود را دلسوزتر از دیگران نشان دهند، در حالی که بیشترین آسیب را نیز به نظام، انقلاب و اعتماد مردم وارد کردهاند. او در پایان، در پاسخ به این پرسش که آیا فضای سیاسی کشور در آینده بهبود خواهد یافت، اظهار کرد: امیدوارم شرایط مدیریت شود، اما حتی مدیریت این جریان نیز با چالشهایی همراه خواهد بود. پیشبینی من این است که در آینده نیز با این افراد و رفتارهایشان مواجه خواهیم بود.
